مثنوی معنوی، سروده مولانا جلالالدین محمد بلخی مشتمل بر شش دفتر و به قرار چاپ نیکلسون نزدیک ۲۶ هزار بیت است. (دفتر اول: ۴۰۰۳ بیت؛ دفتر دوم: ۳۸۱۰ بیت؛ دفتر سوم: ۴۸۱۰ بیت؛ دفتر چهارم: ۳۸۵۵ بیت؛ دفتر پنجم : ۴۲۳۸ بیت و دفتر ششم: ۴۹۱۶ بیت) مثنوی معنوی که اغلب با نام کلی «مثنوی» از آن یاد میشود، یکی از برترین کتابهای ادبیات عرفانی در زبان فارسی است. در این کتاب ۴۲۴ داستان پیدرپی به شیوهٔ تمثیل آمده، هجده بیت نخست دفتر اول مثنوی معنوی به نینامه شهرت دارد و چکیدهای از مفهوم ۶ دفتر است. این کتاب به درخواست شاگرد مولوی، حسامالدین حسن چلبی، در سالهای ۶۶۲ تا ۶۷۲ هجری/۱۲۶۰ میلادی تألیف شد. عنوان کتاب، مثنوی، در واقع نوعی از ساختار شعری است که در این کتاب استفاده میشود. مولوی در این کتاب مجموعهای از اندیشههای فرهنگ ایرانی-دینی را گرد آوردهاست. این کتاب به انتخاب نشریه گاردین جزو ۱۰۰ کتاب برتر تاریخ بشریت برگزیده شده است. مثنوی به صورت عمده از «حکایت» به عنوان ابزاری برای بیان آموزهها استفاده میکند. ترتیب قرار گرفتن حکایتهای گوناگون در این کتاب نظم مشخصی ندارد. شخصیتهای اصلی حکایتها نیز چنین است، چنان که در آن طیف گستردهای از جانوران و انسانها مانند پیامبران، پادشاهان، چوپانان و بردگان جزیی از شخصیتهای حکایات آن هستند. حکایات موجود در مثنوی از منابع مختلف آمدهاند. آخرین داستان مثنوی (شاهزادگان و دژ هوش ربا)، با وفات مولوی ناتمام ماند. دفتر ششم مثنوی از همین روی دفتری ناتمام است. مولوی در مثنوی تبحر خود را در استفاده از اتفاقات روزمره برای توضیح دیدگاههای عرفانیاش نشان میدهد.
